Pangea była superkontynentem, który obejmował wszystkie dzisiejsze lądy, powstałym około 300 milionów lat temu w karbonie i trwającym do wczesnej jury. Jego powstanie było wynikiem długotrwałych zmian tektonicznych, przede wszystkim zaniku oceanu Reik i zderzenia Laurazji z Gondwaną pod wpływem orogenezy waryscyjskiej. Poniższy artykuł szczegółowo wyjaśnia, jak siły geologiczne uformowały ten superkontynent i jak środowiska geologiczne kształtowały świat, jaki znamy dzisiaj.
Spis treści:
- Czym była Pangea i kiedy istniała?
- Jak doszło do powstania superkontynentu Pangea?
- Jak wyglądało życie roślin i zwierząt na Pangei?
- W jaki sposób rozpadła się Pangea i jakie miało to konsekwencje?
- Czy w przyszłości powstanie kolejny superkontynent?
Czym była Pangea i kiedy istniała?
Pangea był superkontynentem, który zawierał wszystkie dzisiejsze lądy Ziemi. Powstał pod koniec karbonu i trwał do wczesnej jury, istniejąc przez około 120 milionów lat – od 300 do 180 milionów lat temu.
Superkontynent rozciągał się od bieguna północnego do południowego, co powodowało ogromne różnice klimatyczne. Zachodnie i wschodnie krańce doświadczały ekstremalnych temperatur, a [obszary] podbiegunowe były zamarznięte. Pangeę ze wszystkich stron otaczał Ocean Panthalassa, który stanowił połowę powierzchni Ziemi, natomiast od wschodu rozcinał ją mniejszy Ocean Tetydy.
Pangea dzieliła się na dwie główne części:
- Laurazję (północną część), zawierającą tereny dzisiejszej Ameryki Północnej, Europy i większości Azji,
- Gondwanę (południową część), obejmującą Amerykę Południową, Afrykę, Australię, Indie i Antarktykę.
Teoria Alfreda Wegenera wyjaśniała istnienie superkontynentu, opierając się na kilku obserwacjach, które wskazywały na wspólne pochodzenie tych ziem:
- kształty kontynentów do siebie pasowały,
- na różnych lądach znaleziono podobne skamieniałości,
- struktury geologiczne były takie same.
Przeczytaj również: Epoki geologiczne — podział na ery i okresy dziejów Ziemi
Jak doszło do powstania superkontynentu Pangea?
Powstanie Pangei było efektem długich zmian tektonicznych, które trwały przez cały paleozoik. Kluczowy był [zanik] paleozoicznego oceanu Reik, który dzielił ówczesne kontynenty, prowadząc do zderzenia Laurazji z Gondwaną – południowym superkontynentem.
Główną siłą sprawczą była orogeneza waryscyjska, czyli ruch górotwórczy, który zmienił krajobraz. Kilka dużych mas lądowych zderzyło się ze sobą, generując ogromne siły, które podnosiły góry i przekształcały osady powstałe na dnie oceanów, były to:
- Euroameryka,
- Gondwana,
- Syberia,
- Kazachstania.
Orogeneza waryscyjska przebiegała szczególnie intensywnie w rejonie dzisiejszego Uralu, gdzie doszło do ostatecznego połączenia przestrzeni między kontynentami. To zderzenie było decydujące i stworzyło jednolity superkontynent. W efekcie wszystkie lądy połączyły się w jedną masę, tworząc Pangeę około 300 milionów lat temu.
Proces konsolidacji nie był gwałtowny, trwał kilkadziesiąt milionów lat. Powolne przesuwanie się płyt litosfery zmniejszało oceany, a kontynenty stopniowo się do siebie zbliżały. To zderzenie miało też znaczenie dla późniejszych zmian, ponieważ linie słabości powstałe podczas kolizji określiły kierunki, w których później rozpadł się superkontynent:
- powolne przesuwanie się płyt litosfery,
- stopniowe zmniejszanie oceanów,
- zbliżanie się kontynentów,
- utworzenie jednego superkontynentu,
- powstanie linii słabości.
Jak wyglądało życie roślin i zwierząt na Pangei?
Pangea była domem niezwykłej różnorodności zwierząt i roślin. Każdy organizm przystosował się do panujących tam warunków. W czasach karbonu i permu pierwsze gady – zwane owodniowcami – zawładnęły lądami. Mezozaur to słodkowodny gad, który żył w jeziorach wewnątrz superkontynentu i był doskonałym przykładem zwierzęcia przystosowanego do izolowanego środowiska.
Ogromny ląd Pangei sprzyjał rozwojowi roślin. Najpierw rosły tam paprotniki i drzewa iglaste, później pojawiły się inne rośliny nasienne, które rozprzestrzeniały się coraz szybciej. Gęste lasy karbonu i permu były bujne i obfite, stanowiąc główne źródło pożywienia dla coraz liczniejszych gadów.
Sprawdź także: Jakie dinozaury żyły w Polsce?
W triasie i jurze dinozaury przejęły władzę, stając się głównymi zwierzętami lądowymi na Pangei. Rozległy i suchy ląd sprzyjał ich rozwojowi, a od małych teropodów ewoluowały tylko większe teropody i ptaki, a z małych wczesnych dinozaurów gadziomiednicznych powstały teropody wielkie zauropody. Pod koniec triasu pojawiły się też dinozaury ptasiomiedniczne, które w jurze rozdzieliły się na kilka grup. Dinozaury rozprzestrzeniały się na niemal wszystkich obszarach superkontynentu, ponieważ:
- nie stanowiły dla nich przeszkody naturalne bariery,
- miały dostęp do obfitych zasobów pożywienia.
Obok dinozaurów żyły synapsydy – przodkowie dzisiejszych ssaków, jednak pozostawały one w cieniu coraz potężniejszych gadów. Pod koniec jury Pangea zaczęła się rozpadać, a jej fragmenty stopniowo izolowały się od siebie. Choć pełna izolacja kontynentów nastąpiła dopiero w późnej kredzie, wcześniej dinozaury mogły jeszcze swobodnie migrować dzięki pomostom lądowym, co umożliwiało im szerokie rozprzestrzenienie. Z czasem jednak populacje dinozaurów znalazły się na osobnych kontynentach, gdzie każda z nich ewoluowała już niezależnie. W ten sposób powstały unikalne gatunki charakterystyczne dla poszczególnych lądów.
Chcesz dowiedzieć się więcej o dinozaurach? Sprawdź nasz park dinozaurów!
W jaki sposób rozpadła się Pangea i jakie miało to konsekwencje?
Rozpad Pangei rozpoczął się w triasie, a jego przyczyną było powstanie prądów konwekcyjnych w płaszczu Ziemi, a co za tym idzie spękań w skorupie zwanych ryftami. Około 180 milionów lat temu superkontynent zaczął pękać, a proces ten trwał dziesiątki milionów lat i nie był nagły ani gwałtowny. Pangea pękała wzdłuż linii słabości, które powstały podczas formowania superkontynentu, a płyty litosfery powoli się rozsuwały.
Superkontynent rozdzielił się na dwie główne części:
- Laurazję (część północna),
- Gondwanę (część południowa).
Między nimi powstał Ocean Atlantycki, a na wschodzie pojawiła się oceaniczna przepaść. Ostateczny rozpad trwał jeszcze dłużej, a siedem dzisiejszych kontynentów rozdzielało się przez cały mezozoik i kenozoik, proces ten trwa właściwie do dzisiaj.
Skutki rozpadu Pangei były ogromne dla naszego świata. Rozproszenie lądów zmieniło cyrkulację oceanów i atmosferę. Prądy morskie przebiły nowe trasy, co doprowadziło do powstania zupełnie nowych szlaków oceanicznych. Fragmentacja kontynentów przyniosła jeszcze jedną zmianę – zniknęły hiperkany, czyli ogromne cyklony, które panowały na Pangei dzięki jej wielkości i jednolitości.
Izolacja lądów miała kluczowe znaczenie, ponieważ zwierzęta i rośliny znalazły się na osobnych masach lądowych. Ewoluowały niezależnie przez miliony lat, co doprowadziło do powstania unikalnych ekosystemów i gatunków charakterystycznych dla każdego miejsca, na przykład:
- Australia ma torbacze,
- Afryka ma góralki i mrównika,
- każdy kontynent ma swoje stworzenia, których nigdzie indziej nie spotkasz.
Czy w przyszłości powstanie kolejny superkontynent?
Naukowcy przewidują, że w przyszłości powstanie nowy superkontynent, co jest naturalnym zjawiskiem, gdyż kontynenty łączą się i rozpadają w cyklu trwającym miliony lat. Tektonika płyt nieustannie przesuwa lądy na naszej planecie.
Proces ten zajmie około 200-250 milionów lat, a istnieją dwa główne scenariusze tego zdarzenia:
- zamknięcie Oceanu Spokojnego i zbliżenie Ameryki do Azji, co stworzyłoby superkontynent Amazję,
- zderzenie Ameryki Północnej z Afryką i jednoczesne połączenie Australii z Azją, co utworzyłoby Pangeę Ultima.
Za tym procesem stoją siły geologiczne, które powoli zmniejszają oceany, zbliżając kontynenty do siebie. Zmiany są niezwykle wolne – zaledwie centymetry rocznie, jednak na przestrzeni setek milionów lat zmieniają Ziemię drastycznie.
Dwie kluczowe siły geologiczne to:
- subdukcja, czyli zanurzanie się płyt oceanicznych pod płyty kontynentalne,
- ekspansja dna oceanicznego, polegająca na powstawaniu nowej litosfery.
Nowy superkontynent będzie miał ogromne konsekwencje dla naszej planety. Historia Ziemi pokazuje, że superkontynenty to naturalny etap jej rozwoju.
Przewidywane konsekwencje to:
- znaczna zmiana klimatu,
- ekstremalne temperatury w centrum ogromnej masy lądowej,
- zmiana cyrkulacji oceanów i atmosfery,
- ewolucja zwierząt i roślin w nowych kierunkach.
